Error showing flash-object.

Valentin Peters - categorie kunst

"Vrijzinnigheid betekent voor mij; met een open geest niet gestoord door enig dogma, de maatschappij kritisch bekijken met liefde en begrip voor alle medemensen."


Gaston Moens - categorie denken & schrijven

Science sans conscience n’est que ruïne de l’âme, François Rabelais (1494-1553)

Volgens mij moet het Vrijzinnig Humanisme haar rol en functie als levensbeschouwing, naast vele andere, terug volop opnemen en zich niet verbergen achter een zo tolerante opstelling dat zij de antwoorden op bovenvermelde existentiële vragen onbeantwoord laat. Ik pleit er dus voor dat vrijzinnig humanisme als levenshouding terug scherp wordt gesteld.
Ik doe hiertoe hieronder een eerste eigenzinnig poging rond twee vragen. Ten eerste welke: wat zie ik als de peilers van vrijzinnig humanisme en, ten tweede: is er dan nog plaats voor spiritualiteit en wat wordt daar dan onder verstaan?


Drie pijlers van vrijzinnig humanisme

Rationalisme
Een belangrijke (moderne) wortel van het vrijzinnig humanisme gaat terug tot de Verlichting (18de eeuw) en meer in het bijzonder tot de filosoof Immanuel Kant . Durf zelf te denken, schrijft Kant, bevrijd u door uw verstand te gebruiken van de onmondigheid, de angst en het bijgeloof waaraan je zelf schuld hebt. Het verstand, de rede, de ratio is het beste middel om de waarheid te vinden, zowel over onszelf als over de wereld.
Natuurlijk is onze rede beperkt en feilbaar. Geen waarheid is definitief. Wat door de rede gevonden wordt, steunt op objectief verifieerbare uitspraken en is daarom vatbaar voor kritiek, op basis van tegensprekelijke feiten bijvoorbeeld. Precies het feit dat de rede haar eigen tekortkomingen aan het licht kan brengen maakt haar tot de belangrijkste motor voor de evolutie ven het (menselijk) denken.

Humanisme
De geschiedenis, maar ook rationeel onderzoek zelf, leert dat relaties tussen mensen, tussen mens en wereld niet op geheel redelijke basis kunnen worden ingericht. De menselijke rede kan ook tot afgrijselijke onrechtvaardigheden en gruweldaden aanleiding geven. Vele verlichtingsdenkers zijn dat uit het oog verloren: ze hebben de zwakheid en de feilbaarheid van de rede onderschat. Hun vertrouwen in de rede was te groot.
Vrijzinnig humanisme is naast het vertrouwen in de rede om de waarheid te vinden, er ook de beperkingen van inzien. Waar het hart gaat, gaat de rede niet, luidt een oud gezegde. Vrijzinnig humanisme is, met liefde en mededogen, met empathie en grootmoedigheid, de ander tegemoet treden. Handelen zonder rede(n), soms tegen de rede, maar met het hart. Misschien is ‘hart’ hier op te vatten als een metafoor voor het emotionele brein, dat ouder is dan het denkende neocorticale brein.

Atheïsme
De derde dragende pijler van het vrijzinnig humanisme is het verwerpen van elke buitenwereldlijke, transcendente werkelijkheid. Er bestaat geen god die boven en buiten de wereld staat, die oorzaak is van de wereld, die oorzaak is van het ‘spirituele’ in ons. Het atheïsme brengt zowel het humanisme als het rationalisme tot volheid.
Atheïstisch humanisme is humanisme waar liefde en mededogen er zijn omwille van zichzelf. Ze zijn er niet om een hoger (transcendent) doel, zoals eeuwige zaligheid bijvoorbeeld, te bereiken. Ze zijn noch een gevolg van een goddelijke oorsprong en evenmin een bewijs ervoor.
Vrijzinnige rationaliteit kan niet anders dan atheïstisch zijn omdat het postuleren van het bestaan van een transcendente werkelijkheid die principieel ontoegankelijk is voor de rede maar tegelijk toch ingrijpt op de voor de rede toegankelijke wereld, het vrije en redelijke zoeken naar waarheid nodeloos beperkt.

Vrijzinnig humanisme en spiritualiteit

Als vrijzinnig humanist geloof ik samen met antieke denkers zoals Democritos, Epicuros en Lucretius dat de materie de dragende grond is van alles wat is, zowel van de dingen zelf als van het denken over de dingen. Los van de materie bestaat het ‘geestelijke’ of het ‘spirituele’ niet. Maar niettemin kunnen we met ons materiële brein een werkelijkheid creëren en ervaren die we met geen wetenschap volledig helder voor dat zelfde verstand kunnen krijgen. Geraakt worden door het feit dat we bestaan, door de schoonheid van het heelal, ontroerd worden door een gedicht, liefde ervaren voor de ander, zijn ongetwijfeld verbonden met processen in onze hersenen maar zelfs de meest precieze beschrijving van deze processen kan de emotie die ermee gepaard gaat niet vervangen. Ik denk dat dat ook nooit zal kunnen omdat we niet buiten ons eigen brein kunnen treden. Misschien ook niet omdat de ‘vreemdheid’ van sommige spirituele ervaringen veroorzaakt wordt door de oorsprong ervan in oudere gedeelten van ons brein, waartoe het denkende brein maar beperkt toegang heeft.

Wetenschap kent geen grenzen, geen domein is voor wetenschappelijk onderzoek ontoegankelijk. Toch zal wetenschap nooit haar grens bereiken, nooit de laatste vraag gesteld hebben en het laatste antwoord gevonden hebben. Dat komt doordat, door de eindigheid van ons verstand, de waarheid die de wetenschap onthult nooit kan samenvallen met de volle werkelijkheid.
Met ons brein onthullen we de werkelijkheid en creëren we ze gedeeltelijk ook. Maar deze onthulling kan nooit volledig zijn. Geen licht zonder schaduw: er blijven ook onbelichte plekken aanwezig. Die ervaring van een werkelijkheid die door de beperkingen van ons brein niet tot volledige helderheid kan worden gebracht, die bijna per definitie aan wetenschappelijk onderzoek ontsnapt en waar termen zoals waarheid eigenlijk niet op van toepassing zijn, noem ik spiritualiteit. Het is een spiritualiteit die haar grond volledig in de materie vindt. Ze vult de wetenschappelijke redelijkheid en verrijkt die, zonder op spirituele (in de enge zin) entiteiten een beroep te doen.

Filosofie, kunst, wijsheidsleren en religies zijn middelen om deze ervaring, die niet ten volle voor het denkende brein aanwezig kan worden gesteld, beter in beeld te krijgen. Ze zijn alle nuttig omdat ze de onrust van de mens kunnen bedaren. In de mate dat ze er echter aanspraak op maken de volledige werkelijkheid te bedekken zijn ze een gevaarlijke bedreiging voor het Durf te denken van Kant. Precies zoals de wetenschap dat is als ze de spirituele dimensie, zoals hierboven omschreven, ontkent. De vrijzinnige humanist vertrouwt op de Rede, maar hij weet dat er naast de wetenschappelijke rede van het verstand , ook de ’spirituele rede’ van de emotie, van het bewogen worden door het niet-bekende, bestaat.

Twee stellingen
Ik sluit deze korte verkenning van mijn eigen denken over het vrijzinnig humanisme en spiritualiteit af met twee stellingen, die tegelijk een samenvatting zijn van hetgeen vooraf ging:

  1. Spiritualiteit is het resultaat van onze stoffelijke natuur en van de beperkingen ervan
  2. Atheïstische spiritualiteit is zich bewust zijn van de onophefbare spirituele dimensie in zichzelf, dat wil zeggen open staan voor het raadsel van het Zijn en voor de verwondering erover.

HVV/West-Limburg (Leopoldsburg): hvv.westlimburg@gmail.com


Tony Vaelen - categorie foto & beeld

"Vrijzinnigheid betekent om, waar ook in de wereld, jongeren eerlijke kansen te geven om een maatschappij uit te bouwen steunend op onze vrijzinnig humane waarden van gelijkheid, vrijheid, verbondenheid, eerlijkheid, verdraagzaamheid en vrij onderzoek."

"Vrijzinnigheid is, om met een frisse, jeugdige blik - niet vooringenomen – de vrijzinnig humanistische waarden van gelijkheid, vrijheid, verbondenheid, verdraagzaamheid, vrij onderzoek en nog zoveel meer humane waarden in een toekomstige maatschappij uit te bouwen."

"Vrijzinnigheid moet een mondiaal streven worden om onze humane waarden van gelijkheid, vrijheid, verbondenheid, eerlijkheid, verdraagzaamheid, vrij onderzoek en nog zoveel meer humane waarden in een toekomstige wereld uit te bouwen."